معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٩ - تفريح و ضرورت آن در زندگي از نظر اسلام - حسینی راد فاطمه
تفريح و ضرورت آن در زندگي از نظر اسلام
حسینی راد فاطمه
انسان موجودي است که از دو بُعد جسم و روح تشکيل شده است که هر يک از اين دو بعد نيازها و احتياجهاي خاص خود را دارند. «تفريح» و شادابي غذاي روح انسان است که باعث انبساط خاطر و آرامش رواني او ميشود. تخصيص بخشي از زندگي به تفريح و سرگرمي، باعث رشد و پرورش فکر و شخصيت، رفع خستگي، کسب لذت، آسايش و تأمين سلامت روحي ميشود و در مراتب عالي کمک خوبي به خلاقيتهاي علمي، هنري و اعتلاي ارزشهاي اخلاقي و خدمات اجتماعي است.
حذف تفريح از زندگي و اشتغال مستمر و بدون وقفهي فکري و عملي در فعاليتها يا مشاغل خاص، موجب خستگي جسمي و ذهني، پژمردگي روح، از دست دادن نشاط و سرور زندگي و در مواقعي موجب ابتلا به انواع اختلالهاي رواني، اضطراب و افسردگي ميشود. البته اين آثار مثبت و فوايد ارزنده، زماني به دست ميآيد که تفريحها و سرگرميها سالم بوده و از مسير طبيعي لذتجوييها انجام پذيرند. در غير اين صورت، نه تنها به آرامش و لذتهاي مطلوب منجر نميشوند، بلکه آثار مخرب و سوئي به دنبال خواهند داشت. از اين رو امام رضا(ع) ميفرمايند: «از لذايذ دنيوي نصيبي براي کاميابي خويش قرار دهيد و تمايلهاي خود را از راههاي مشروع برآورده سازيد. مراقبت کنيد در اين راه به مردانگي و شرافتتان آسيب نرسد و دچار تندروي و اسراف نگرديد و با اين سرگرميهاي لذتبخش بر روند بهتر امور دنيوي ياري جوييد.»(١)
اسلام و تفريح
اسلام بهعنوان تنها نسخهي جامع زندگي، همواره به سلامت هر دو بُعد (جسم و روح) انسان توجه بسيار داشته است. تفريحهاي سالم و ورزش از عوامل تأمينکنندهي سلامتي، تقويت و ياري انسان در انجام امور ديني و زندگي هستند؛ لذا در روايات اهلبيت(ع) اهميت ويژهاي به آنها داده شده است. براساس نگرش اسلامي، مسلمان بايد اوقات زندگي خود را با نظم و برنامه پيش برده و تمام جوانب سعادت دنيوي و اخروي خود را مدنظر قرار دهد و در هيچ بعدي دچار افراط و تفريط نشود؛ چنان که امام کاظم(ع) ميفرمايد: «بکوشيد شبانهروز خود را در چهار بخش تنظيم کنيد: بخشي براي مناجات با خدا، بخشي براي تأمين هزينهي زندگي، بخشي براي همنشيني با دوستان مورد اعتمادي که با صفاي باطن در عيبزدايي شما سهم دارند و بخشي براي لذتجويي از حلال.»(٢) در روايتي از امام علي(ع) نيز آمده است: «عاقل دنبال سه کاراست: يا در پياصلاح معاش، يا در کار معاد و يا دنبال لذتهاي غيرحرام.»
توجه به اهميت بهرهمندي از لذايذ حلال دنيا و استفاده از نعمتهاي الهي براي رشد و تکامل شخصيت فردي و اجتماعي انسان، تا بدانجا در اسلام مورد تأکيد واقع شده است که اگر درک کسي از اسلام تنها عبادت، نماز و امثال آنها باشد از اسلام واقعي فاصله گرفته است.(٣) در واقع در فرهنگ غني اسلامي، تفريح از مراحل و اجزاي ضروري تکامل شخصيت فرد به حساب ميآيد؛ به طوري که هر کس از اين قسمت يعني «تفريح» استفاده نکند، در بعدي از ابعاد تکاملي شخصيت خود کوتاهي کرده که اين قصور باعث کند شدن سير رشد و تکامل ابعاد ديگر شخصيت او ميشود.
اسلام و اهتمام به اوقات فراغت
در فرهنگ اسلامي، وقت و عمر انسان آنچنان جايگاه ويژهاي دارد که خداوند در قرآن به اجزاي وقت و زمان ازجمله «شب»، «روز»، «عصر» و... قسم ياد کرده است؛ چرا که عمر نعمتي الهي است که فقط انسان يک بار توفيق بهرهمندي از آن را دارد؛ لذا انسان مؤمن براي وقت و زمان در حال گذر، ارزش بسياري قايل است و حتي ايامي را که از آن به اوقات فراغت ياد ميشود به بهترين شيوهي ممکن ميگذراند. رسولخدا(ص) ميفرمايد: «اوقات فراغت خود را غنيمت بشماريد قبل از اينکه آن را از دست بدهيد.»(٤)
در اسلام اوقات فراغت به معناي پايان کار و فعاليت و هدر دادن بيهودهي اوقات نيست، بلکه داراي کارکردهاي ارزندهاي همچون رفع خستگي کار و برطرف کردن خسارتهاي جسمي و رواني، استراحت و تفريح و رشد و خودشکوفايي است. اوقات فراغت فرصت مناسبي را در اختيار انسان قرار ميدهد تا با انگيزهي بهتر و بازيابي نيرو و آمادگي بيشتر به فعاليتهاي خود ادامه دهد.
با توجه به معناي لغوي تفريح که به معني شادماني و خوشي است، دايرهي تفريح خيلي وسيعتر از آن است که غالباً تصور ميشود؛ زيرا تفريح به معناي شادماني است؛ پس هر چيزي که باعث زايل شدن غم و اندوه و خستگي شود، به نوعي تفريح به حساب ميآيد.
در زمان ائمهي معصومين(ع) به ورزش و تفريحهايي مثل شنا، تيراندازي و سوارکاري توجه ويژهاي ميشده است؛ چنان که رسولخدا(ص) ميفرمايد: «محبوبترين سرگرمي نزد خدا اسبدواني (سوارکاري) و تيراندازي است.»(٥) البته ذکر اين نکته لازم است که تفريحهاي سالم در هر زمان متناسب با شرايط و نيازمنديهاي آن زمان تعيين ميشود و حتي مردم هر کشور و منطقهاي براي خود تفريحهاي خاصي دارند. تنها نکتهي مشترک در اينجا اين است که اين تفريحها، سالم، حلال و به دور از آثار منفي باشند و مايهي آرامش و آسايش جسماني و تلطيف روح و روان افراد شوند؛ چرا که اساساً دين اسلام با سختگيري و خشونت مخالف است.(٦) البته بايد توجه داشت که هر تفريحي در اسلام پسنديده و توصيهشده نيست؛ لذا بايد به ويژگيهاي تفريحهاي اسلامي توجه داشت که عبارتاند از:
١- در راستاي فرايند تکامل و رشد شخصيت اسلامي و انساني بوده و در چهارچوب قوانين شرع باشد.
٢- تعادل در آن مهم بوده و فقط براي پر کردن وقت و تضييع اوقات نباشد.
٣-بعد اجتماعي (مثل شاد کردن مؤمنان) در آن بسيار لحاظ شده باشد.
٤- فايدهي عقلي، جسمي و روحي داشته باشد.
٥- هر تفريحي که انسان را يک پله از رشد الهي پايين آورد حرام يا مکروه است.
٦-هر تفريحي که باعث خفت و سبکي عقل شود، حرام است؛ مثل شرب خمر، قمار، موسيقي مبتذل، مواد مخدر و... جايز نيست.
٧-آزار و اذيت حرام است و تفريح انسان مسلمان، بايد به گونهاي باشد که ضرري به خود و ديگران نرساند.
٨- لذت آن پايدار باشد، به شادي آخرت کمک کند و... .
گونههاي تفريح سالم
با توجه به آموزههاي اسلامي براي پرداختن به تفريحهاي سالم و بهرهوري از اوقات فراغت توجه به موارد زير ميتواند مفيد باشد:
١-کار و تلاش: در روايات ما از کار و تلاش به بزرگترين تفريح تعبير شده است؛ چرا که باعث شکوفا شدن استعداد و خلاقيت انسان شده و او را از غم و غصه نجات ميدهد. بسياري از اضطرابها و نگرانيهاي امروزي به خاطر بيحرکتي و عدم فعاليتهاي جسماني است. «برنارد شاو» نويسندهي معروف انگليسي ميگويد: «راز بدبختي و بينوايي، داشتن اوقات فراغتي است که صرف فکر کردن دربارهي خوشبختي و بدبختي ميشود.»(٧)
در وسائلالشيعه، فصل و بابي آمده تحت عنوان اينکه کار با دست مستحب و پسنديده است. در يکي از احاديث اين باب آمده که امام صادق(ع) ميفرمايد: «من دوست دارم مرد در طلب زندگي و روزي عرق بريزد.»(٨) امروزه «کاردرماني» بهعنوان يک علم براي درمان بيماريها و اختلالهاي جسمي و روحي و رواني مورد استفاده قرار ميگيرد و به حفظ و ارتقاي سلامت افراد کمک ميکند.
٢-گردش در طبيعت: رفتن به کوهستان، جنگل و دشتهاي زيبا و تماشاي مناظر رودها و گياهان زيبا به روح انسان صفا بخشيده و آرامش و آسايش جسماني و روحي را براي او به ارمغان ميآورد. امام علي(ع) ميفرمايد: «شبي در مدينه باران فراواني باريد و گودالهاي بيابان پر از آب شد. صبح آن روز رسولخدا(ص) به من فرمود: بيا تا به صحراي «عقيق» برويم و طراوت و صفاي آبهاي جمعشده در گودالها و درهها را تماشا کنيم.»(٩)
امروزه روند زندگي شهرنشيني بر تمام فرايندهاي فيزيولوژي، جسمي و رواني انسان آثار منفي گذاشته است. بسياري از مشکلات امروزي ما ناشي از قطع رابطه با طبيعت است. در حال حاضر علم روانشناسي ثابت کرده، ديدن جلوههاي طبيعت، تأثيرات شگرفي بر بهداشت رواني و جسمي انسان ميگذارد؛ و اگر به آمارها مراجعه شود ميبينيم که ميزان بروز بيماريهايي جسمي و اختلالهاي رواني و جرايم در ميان افراد روستايي پايينتر از افراد شهرنشين است. تأثيرات درماني طبيعت تاريخچهي بسيار طولاني دارد؛ چنانکه «ابوعليسينا» در کتاب «قانون» در بحث استفاده از دارو براي درمان مينويسد: «بدان که کمک جستن از چيزهايي که نيروهاي رواني را تقويت ميکند، مانند شادي و ديدار با مناظر خوشآيند و همنشيني با نشاطآورها براي بيمار بسيار نافع است.»
٣- سير و سفر: يکي از لذتبخشترين تفريحهاي سالم «مسافرت» است. قرآن مردم را به گردش در زمين فرمان داده تا از طريق آن با وضع گذشتگان آشنا شده و علل انحطاط جوامع را دريابند. رسولخدا ميفرمايد: «سفر کنيد تا تندرست و بهرهمند شويد.»(١٠) مسافرت علاوه بر جنبهي تفريحي، آثار تربيتي و معرفتي کمنظيري نيز دارد. سفر کردن نقش بسيار مهمي در کنترل مشکلات زندگي، روابط اعضاي خانواده و فرصت رها شدن از يکنواختي در انسان ايجاد ميکند.
سفر به دليل داشتن ويژگيهاي منحصر به فرد، فرصت طلايي براي تصميم گرفتن و فکر کردن است و باعث بالا رفتن احساس اعتماد و عزت نفس در افراد شده و نقش درماني بسيار خوبي ايفا ميکند.
٤-ياد خدا: دعا، نيايش و تلاوت قرآن براي انسان رضايت خاطر و آرامشي وصفناشدني ايجاد ميکند. امام علي(ع) نيز ميفرمايد: «شبزندهداري با ياد خدا فرصتي است براي افراد سعادتمند و تفريح و آسايشي است براي اولياي خدا.»(١١)
ياد خدا علاوه بر اينکه آرامشدهندهي دلهاست و به روح و جان آدمي نشاط راستين ميبخشد، امروزه، يکي از بهترين روشهاي درمان نيز هست؛ زيرا ياد خدا، قلبها را جلا داده، ترس و نگرانيها را ميزدايد و احساس امنيت دروني در فرد ايجاد ميکند.
٥-شادي و نشاط: اسلام دين شادي، پويايي و نشاط اجتماعي است و به شادي اين معجزهي دروني که گرهگشاي بسياري از رنجهاست، توجه ويژهاي دارد. چه کسي ميتواند دربارهي اسلام بگويد که اسلام دين غم، اندوه، گريهزاري و بينشاطي است؛ در حالي که قرآن با صراحت ميگويد: «بگو اي پيامبر چه کسي زينتهاي خدا را که براي بندگان خود آفريده، حرام کرده و از صرف رزق حلال و پاکيزه منع نموده؟ بگو اين نعمتها در دنيا براي اهل ايمان است و خالص اينها و نيکوتر اينها در آخرت بر آنان خواهند بود، ما آيات خود را براي اهل دانش چنين روشن بيان ميکنيم.»(١٢)
اسلام دين نشاط است و لازمهي شاد بودن چيزي بهجز مثبتانديشي و جستوجوي خوبيها و زيباييها نخواهد بود. اسلام با نااميدي و نگرش منفي به دنيا به شدت مخالف است. به تجربه ثابت شده که شادي و نشاط، مادهي اوليهي تغيير جامعه و تحول و تکامل دروني انسانهاست. ثمرهي يک جامعهي خوشحال و بانشاط توليد و توسعهي بهتر، اشتغال بيشتر، اقتصاد سالمتر و امنيت اجتماعي فردي و اجتماعي بيشتر خواهد بود. محيط شاد به کاهش نابسامانيهاي خانوادگي و طلاق و آثار زيانبار آنها منجر ميشود. در روايات ما توجه بسياري به مباحث شادي، حسن خلق و آثار خوشخويي و بدخويي در زندگي افراد شده است. طبق روايات، «شادي، انبساط خاطر و نشاط ميآورد و غم و اندوه، دل را گرفته و نشاط را برميچيند.»(١٣) امام علي(ع) ميفرمايد: «هرکس دلي را شاد کند، خداوند از آن شادي براي او لطفي قرار ميدهد.»(١٤) البته بايد توجه داشت که در اسلام منشأ شادماني و اندوه مهم است؛ لذا شادي گاهي صادق و گاهي کاذب است. اسلام کليهي تفريحهاي سالم را مجاز ميداند و تفريحهايي را نميپسندد که آثار ويرانگر بر خود فرد و ساير افراد داشته باشد. مثلاً «شوخي» را تنها زماني که شادي را بر دلها مينشاند، توصيه ميکند و از شوخياي که باعث تخريب شخصيت خود انسان و ديگران ميشود، منع ميکند؛ چنانچه رسولخدا(ص) ميفرمايد: «من شوخي ميکنم؛ ولي جز حق نميگويم.»(١٥) همچنين ميفرمايد: «مؤمن، شوخ و خندهرو و منافق، اخمو و عصباني است.»(١٦)
صلهي رحم و معاشرت با نزديکان نيز بسيار مورد توجه اسلام واقع شده است؛ چرا که وقتي انسان نزديکان خود را ميبيند باعث سرور و شادي ميشود. اردوهاي تفريحي و گردشهاي خانوادگي باعث تقويت بنيان خانوادهها شده و شرکت در زندگي جمعي را تقويت کرده و درجهي رضايت از زندگي را بالا ميبرند.
شمار زيادي از جامعهشناسان معتقدند از پيآمدهاي خطرناک فقدان يا کمبود شادي در جامعه، اعتياد به مواد مخدر، انواع و اقسام ناهنجاريها و جرايم اجتماعي و اخلاقي در روابط، کاهش اميد به زندگي و روي آوردن افراد، بهخصوص قشر جوان جامعه، به شاديهاي کاذب و زيانبار است.
متأسفانه فرهنگ شادي در جامعهي ما به درستي تبيين نشده و اين کمبود به تمام بخشهاي جامعه و نهادهاي آموزشي برميگردد. مراکز ديني بهعنوان اساسيترين بخش تعليم و تربيت ديني و مرّوجان فرهنگ اسلامي، در اين زمينه آن طور که بايد عمل نکردهاند؛ در حالي که در فرهنگ اسلامي ما از هر فرصتي براي شاد نمودن افراد و ايجاد روحيهي نشاط و سرزندگي استفاده شده است؛ چنانکه رسولگرامياسلام(ص) که بهترين الگو و داراي «خلق عظيم» است در فرصتهاي مناسب اصحاب و ياران خود را ميخنداند و با شوخيهاي متواضعانه، آنان را شاداب و سرحال نگاه ميداشت. چيزي که امروزه در روابط اجتماعي و برخوردهاي ما کمرنگ، و حتي برداشتهاي ما از اين موضوع، دچار افراط و تفريط شده است!
استفاده از انگشتر فيروزه و استعمال عطر، داشتن دوست صالح و هديه دادن و گرفتن و پرهيز از صفات زشت اخلاقي، شنيدن موسيقيهاي غيرحرام و ديدن فيلمهاي مناسب و رفتن به ميهماني و پذيرفتن مهمان نيز از جمله مواردي هستند که باعث انبساط خاطر و شادماني در انسان ميشود.
٦- ورزش و بازي: ورزش و بازي از تفريحهاي سالم و سودمندي است که در تأمين سلامت و بهداشت جسم و روح انسان تأثيرات بسياري دارد. اسلام حفظ بدن و سلامتي آن را وظيفهي اوليهي هر مسلماني ميداند؛ به طوري که علم «ابدان» را همرديف علم «اديان» برميشمرد. بدن سالم و تندرست از اساسيترين نيازهاي بشر است و بدون وجود جسمي سالم، پرورش روحي و شخصيتي انسان نيز امکانپذير نبوده و سلامت رواني به مخاطره ميافتد. به همين خاطر است که امام علي(ع) ميفرمايد: «با تندرستي، لذت زندگي کامل ميشود.»(١٧) يکي از بهترين تفريحهاي نشاطآور، شنا کردن است و در روايات اسلامي به يادگيري شنا بسيار سفارش شده است. امام علي(ع) به شنا علاقه داشت. با اينکه ميتوانست روزهاي جمعه در منزل غسل جمعه کند، به کنار رودخانه ميرفت و در رودخانه غسل جمعه و شنا ميکرد. رسولخدا ميفرمايد: «بهترين سرگرمي مرد مؤمن شنا و بهترين سرگرمي زن ريسندگي است.»(١٨) در اسلام انواع بازيها و ورزشها بهويژه دو، شنا، تيراندازي، اسبسواري و کوهنوردي هم بهعنوان تفريح و تأمين سلامتي جسماني و هم جهت آمادگي براي مبارزات احتمالي توصيه شده است.
امروزه پيشرفتهاي تکنولوژي زندگي انسان را راحت کرده؛ اما از انسان موجودي بيتحرک و ماشيني ساخته که نتيجهي آن ظهور و بروز انواع بيماريها از جمله چاقي، بيماريهايي قلبي، تنفسي و بيماريها و مشکلات روحي و رواني است. در اينجا بهترين راهحل اين مشکلات روي آوردن به فعاليتهاي بدني و بهخصوص ورزش است. دنياي ورزش پر از زيبايي و شادماني است. ورزش هنر ورزيدهکردن تن، پرورشدهندهي جسم، تقويتکنندهي روان، تقويتکنندهي قواي معنوي، راز طول عمر انسان و واکسني براي دردهاي بيدرمان است. نتيجهي ورزش و تفريحهاي سالم چيزي بهجز سلامتي نيست و بدون سلامتي و تندرستي، زندگي لذتبخش نخواهد بود.
ارزش و اهميت ورزش از نظر پزشکان به حدي است که «ويکتور پوشه»(١٨٧٢-١٨٠٠) از مشاهير جهان طب به دولت کشورش پيشنهاد ميکند به جاي تدريس زبانهاي لاتين و يوناني در دبيرستانها از «ورزش» استفاده شود. به گفتهي اين جراح معروف اگر بخواهيم خوشبختي را در چند جمله خلاصه کنيم بايد بگوييم: «آزاد نفس کشيدن، خوب غذا خوردن، تن را به ورزش گماشتن و ايمان داشتن، ستونهاي سلامتي هستند.» برخي از آثار مثبت ورزش عبارتاند از: پيشگيري و درمان بسياري بيماريها مثل بيماريهاي کليوي، ريوي، ارتوپدي، عفوني، عصبي، سکتههاي مغزي، فشارخون، سرطان و... طبق تحقيقات علمي، افرادي که شغل آنها با فعاليت جسمي روزانه همراه است، کمتر به سکتهي قلبي دچار ميشوند و فرايند دفع سموم از بدن در افرادي که ورزش ميکنند بسيار بهتر صورت ميگيرد.(١٩)
حرف آخر
در آخر بايد گفت که تفريحها در دين اسلام جايگاه مهمي براي تحقق يک زندگي پربار دارند؛ چرا که گذراندن اوقات فراغت و تفريحهاي سالم باعث شکوفايي استعدادهاي شخصي، رشد فرهنگي و کسب مهارتهاي اجتماعي شده و آثار ماندگاري در زندگي خواهد داشت. امروزه يکي از عوامل مهم بزهکاري در نوجوانان و جوانان خالي بودن اوقات فراغت آنهاست؛ زيرا در اين شرايط زمينههاي پذيرش فساد، اعتياد و ارتکاب جرايم صورت ميگيرد.
چگونگي بهرهبرداري از اوقات فراغت، درست مثل راه رفتن روي لبهي تيغ است. کوچکترين اشتباهي ممکن است بهترين برنامهها را با نتيجهي معکوس مواجه کند. تحميل يا اجبار برنامههايي که ما با عنوان برنامههاي اوقات فراغت و تفريح براي مجموعهي تحت تعليم و تربيت دوست داريم و ميپسنديم، گام اشتباهي است که در مسيري غلط گذاشته ميشود. توجه به برنامههاي سازندهي اسلام در اين زمينه، بسيار کارگشا خواهد بود. آنچه در اينجا اهميت دارد اين است که بهترين تفريح از نظر اسلام آن است که با توجه به سنين مختلف انجام شود؛ چرا که هر سني نيازهاي خاص خودش را ميطلبد و اينکه شادي و تفريح نبايد به اصل حرکت در مسير رشد و بالندگي انساني لطمه زده و در آن افراط صورت بگيرد.
پينوشتها:
١- بحارالانوار، ج٧٥، ص٣٣٦.
٢- مفاتيحالحياة، ص٢٠٤.
٣- امام کاظم(ع) ميفرمايد: «براي خويش از لذايذ حلال دنيا بهرهاي در نظر بگيريد تا حدي که به بيمبالاتي و اسراف نرسد و بدين وسيله به کارهاي ديني بپردازيد؛ زيرا روايت شده است: کسي که دنيايش را براي دينش رها کند از ما نيست» همان، ص٢٠٤.
٤- بحارالانوار، ج٧٧، ص١٨٤.
٥- نهجالفصاحة، ص٥٧٨.
٦- رسولخدا(ص) ميفرمايد: «الهوا والعبوا، فاني أکره أن يري في دينکم غلظة؛ به سرگرمي و بازي بپردازيد؛ زيرا دوست ندارم سختگيري و خشونت در دينتان ديده شود.» (مفاتيحالحياة، ص٢٠٣.)
٧- ديل کارنگي؛ آيين زندگي، ترجمهي جهانگير افخمي، تهران، ارمغان، ١٣٧٦، ص٦٩- ٧٠.
٨- همان، ح?????، ص??.
٩- فتوح ابناعثمکوفي، ص٥١٢.
١٠- نهجالفصاحة، ص٣٥١.
١١- غررالحکم و دررالکلم، ج٢، ص٥٦٤. قرآن نيز ميفرمايد: «چون فراغت يافتي، به عبادت بپرداز» (انشراح، آيهي ٧).
١٢- اعراف، آيهي ٣٢.
١٣- ميزانالحکمه، ج٦، ص٢٤٤٩.
١٤- غررالحکم و دررالکلم، ص٤٨٣.
١٥- مناقبالامام اميرالمؤمنين علي بن أبيطالب(ع)، ص١٣٣.
١٦- مجموعهي آثار شهيد مطهري، جلد ١٦، ص٢١١.
١٧- نهجالبلاغه، حکمت ٢٥٧.
١٨- مفاتيحالحياة، ص٢٠٦.
١٩- به گفتهي جين اسکرپونر مؤلف کتاب «سمزدايي براي جوان ماندن»، هر چهقدر سالمتر باشيد، بدنتان توانايي بيشتري براي دفع سموم خواهد داشت؛ زيرا ورزش از چند طريق به سمزدايي کمک ميکند: با گردش خون بهتر در پوست و اعضاي حياتي بدن، با به گردش درآوردن لنف در سراسر بدن و با عميق کردن تنفس و فراهم کردن زمينهي تعريق بيشتر (ر.ک: چهلونُه دليل براي عشق ورزيدن به ورزش، ص١٠).
منابع:
١ـ آيتالله جواديآملي؛ مفاتيحالحياة، قم: اسراء، ١٣٩١.
٢- ابوالقاسم پاينده؛ نهجالفصاحه، به کوشش: غلامحسين مجيدي خوانساري، قم: انصاريان، ١٣٨٣.
٣- محمدباقر مجلسي؛ بحارالانوار الجامعة لدرر اخبارالائمة الاطهار(ع)، چاپ بيروت.
٤- نهجالبلاغه، ترجمهي محمد دشتي، قم: جمال، ١٣٧٩.
٥- محمد دشتي؛ امام علي(ع) و تفريحات سالم، قم: مؤسسهي فرهنگي تحقيقاتي امام علي(ع)، ١٣٧٩.
٦- شهيد دکتر سيدمحمد بهشتي؛ موسيقي و تفريح در اسلام، تهران: نشر بقعه، ١٣٨٤.
٧- ديل کارنگي؛ آيين زندگي، ترجمهي جهانگير افخمي، نشر ارمغان، ١٣٧٦.
٨- محمد صدّيقي؛ ورزش از نگاه اسلام، با مقدمهي آيتالله جعفر سبحاني، قم: صديق، ١٣٨٩.
٩- پايگاههاي اطلاعرساني: جامع پزشکان، تبيان، انديشهي قم، پاسخگويي به سؤالات ديني و...